POSSIBLE QUESTIONS WITH ANSWERS | KISWAHILI FORM FOUR 20226

 JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA

MTIHANI WA KUMALIZA ELIM

U YA SEKONDARI
KISWAHILI
KIDATO CHA NNE

MUDA: SAA 3                                                                                                                               MWAKA: 2026

MAELEKEZO

1. Karatasi hii ina sehemu A, B, C, D na E.

2. Jibu maswali yote katika sehemu A, B, C na D.

3. Katika sehemu E, jibu maswali mawili (2) tu.

4. Andika majibu yako kwa usahihi na kwa ufasaha.

5. Zingatia kanuni za sarufi, matumizi ya lugha na uandishi.

SEHEMU A: UFAHAMU
Jibu maswali yote.

1. Soma kifungu hiki kisha jibu maswali yanayofuata.

Elimu ni msingi muhimu wa maendeleo ya mtu binafsi na jamii kwa ujumla. Mtu mwenye elimu hupata maarifa na ujuzi unaomwezesha kukabiliana na changamoto mbalimbali za maisha. Elimu pia humsaidia mtu kuelewa haki na wajibu wake katika jamii. Hata hivyo, kupata elimu pekee hakutoshi ikiwa elimu hiyo haitatumika vizuri katika kuboresha maisha ya mtu na jamii.

(a) Eleza maana ya elimu kwa mujibu wa kifungu.
(b) Taja faida mbili za elimu zilizotajwa katika kifungu.
(c) Kwa nini elimu pekee haitoshi?
(d) Pendekeza njia mbili ambazo elimu inaweza kutumika katika maendeleo ya jamii.
(e) Toa kichwa mwafaka cha kifungu hiki.

(10 alama)

2. Soma kifungu hiki kisha jibu maswali.

Uhifadhi wa mazingira ni jukumu la kila mwanajamii. Mazingira yanapoharibiwa, maisha ya binadamu, wanyama na mimea huathirika. Ukataji wa miti bila kupanda mingine, uchomaji wa misitu, utupaji wa taka ovyo na uchafuzi wa vyanzo vya maji ni baadhi ya vitendo vinavyoharibu mazingira. Ili kulinda mazingira, jamii inapaswa kupanda miti, kutunza vyanzo vya maji, kutumia taka kwa njia salama na kutoa elimu kuhusu umuhimu wa mazingira.

(a) Taja vitendo vitatu vinavyoharibu mazingira.
(b) Eleza madhara mawili ya uharibifu wa mazingira.
(c) Taja njia tatu za kuhifadhi mazingira.
(d) Kwa nini uhifadhi wa mazingira ni jukumu la kila mwanajamii?
(e) Andika ujumbe mkuu wa kifungu.

(10 alama)

SEHEMU B: SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA
Jibu maswali yote.

3. 

(a) Taja aina mbili za nomino na toa mfano mmoja kwa kila aina.
(b) Bainisha viambishi katika neno “waliosoma”.
(c) Andika sentensi ifuatayo katika hali ya kukanusha:
“Wanafunzi wanasoma vitabu.”
(d) Badilisha sentensi ifuatayo iwe katika wakati ujao:
“Mwalimu anafundisha wanafunzi.”
(e) Tunga sentensi moja yenye kivumishi.

(10 alama)

4. 

(a) Eleza maana ya methali: “Haraka haraka haina baraka.”
(b) Taja maana ya nahau “kula chumvi nyingi”.
(c) Andika kinyume cha maneno yafuatayo:
(i) furaha
(ii) kuingia
(iii) kubwa
(d) Toa visawe vya maneno:
(i) rafiki
(ii) haraka
(e) Tunga sentensi ukitumia neno “bora” kwa usahihi.

(10 alama)

5. 

(a) Tambua aina ya maneno yaliyopigiwa mstari katika sentensi:
“Mtoto yule anasoma vizuri sana.”
(b) Andika wingi wa maneno:
(i) jani
(ii) mtoto
(iii) ua
(c) Andika umoja wa:
(i) magari
(ii) vitabu
(iii) meno
(d) Unganisha sentensi hizi kwa kutumia “ambaye”:
“Yule ni mwalimu. Mwalimu anafundisha Kiswahili.”
(e) Sahihisha sentensi:
“Wanafunzi wote amefika shuleni.”

(10 alama)

SEHEMU C: FASIHI

6. 

(a) Fasihi ni nini?
(b) Taja tanzu mbili za fasihi simulizi.
(c) Eleza tofauti mbili kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi.
(d) Taja dhima tatu za fasihi katika jamii.

(10 alama)

7. 

(a) Eleza maana ya tamathali ya semi.
(b) Taja tamathali nne za semi.
(c) Eleza maana ya tashibiha na toa mfano.
(d) Eleza maana ya sitiari na toa mfano.
(e) Eleza maana ya takriri.

(10 alama)

8. 

Soma methali zifuatazo kisha jibu maswali:

(i) Asiyesikia la mkuu huvunjika guu.
(ii) Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.
(iii) Mchelea mwana kulia hulia yeye.
(iv) Haba na haba hujaza kibaba.

(a) Eleza maana ya methali (i).
(b) Eleza maana ya methali (ii).
(c) Eleza maana ya methali (iii).
(d) Eleza maana ya methali (iv).
(e) Taja umuhimu mmoja wa methali katika jamii.

(10 alama)

SEHEMU D: UANDISHI

9. Andika insha isiyopungua maneno 250 kuhusu mada:

“Umuhimu wa Teknolojia ya Habari na Mawasiliano katika Elimu.”

(10 alama)

SEHEMU E: UANDISHI WA KAZI MAALUM
Jibu maswali mawili (2) tu.

10. Wewe ni mwanafunzi wa Kidato cha Nne. Andika barua rasmi kwa Mkuu wa Shule ukieleza matatizo matatu yanayowakabili wanafunzi shuleni.

KISWAHILI KIDATO CHA NNE
CSEE/NECTA-STYLE PRACTICE EXAMINATION
MWONGOZO WA USAHIHISHAJI

SEHEMU A: UFAHAMU

1. 

(a) Elimu ni mchakato wa kupata maarifa, ujuzi na uwezo unaomwezesha mtu kukabiliana na maisha. — 2 alama

(b) Faida mbili:
(i) Hutoa maarifa na ujuzi.
(ii) Humsaidia mtu kukabiliana na changamoto za maisha.
(iii) Humsaidia mtu kuelewa haki na wajibu wake.
— 2 alama

(c) Kwa sababu elimu inapaswa kutumiwa katika kuboresha maisha ya mtu na jamii. — 2 alama

(d) Njia mbili:
(i) Kutumia maarifa kutatua matatizo ya jamii.
(ii) Kutumia ujuzi kuanzisha shughuli za maendeleo.
(iii) Kuelimisha wengine.
— 2 alama

(e) Kichwa mwafaka: “Umuhimu wa Elimu” au jibu lingine lenye maana sawa. — 2 alama

2. 

(a) Vitendo vitatu:
(i) Ukataji wa miti ovyo.
(ii) Uchomaji wa misitu.
(iii) Utupaji wa taka ovyo.
(iv) Uchafuzi wa vyanzo vya maji.
— 3 alama

(b) Madhara mawili:
(i) Kuharibika kwa vyanzo vya maji.
(ii) Kupungua kwa misitu.
(iii) Kuongezeka kwa magonjwa.
(iv) Kupotea kwa makazi ya wanyama.
— 2 alama

(c) Njia tatu:
(i) Kupanda miti.
(ii) Kutunza vyanzo vya maji.
(iii) Kutupa taka katika maeneo maalumu.
(iv) Kutoa elimu ya mazingira.
— 3 alama

(d) Kwa sababu kila mwanajamii hutegemea mazingira kwa maisha yake. — 1 alama

(e) Ujumbe mkuu: Jamii inapaswa kushirikiana katika kuhifadhi mazingira. — 1 alama

SEHEMU B: SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA

3. 

(a)
Nomino za kawaida — mfano: mtoto.
Nomino za pekee — mfano: Tanzania.
Nomino za jamii — mfano: kundi.
Nomino za dhahania — mfano: upendo.
Alama 2.

(b)
wa- = kiambishi cha nafsi/wakati kulingana na uchanganuzi
-li- = wakati uliopita
-o- = kiambishi cha urejeshi
-som- = mzizi
-a = kiishio
— 2 alama

(c) “Wanafunzi hawasomi vitabu.” — 2 alama

(d) “Mwalimu atawafundisha wanafunzi.” — 2 alama

(e) Mfano: “Mwanafunzi hodari amefaulu mtihani.” — 2 alama

4. 

(a) Methali hii ina maana kuwa kufanya mambo kwa pupa au bila kufikiri kunaweza kusababisha madhara. — 2 alama

(b) “Kula chumvi nyingi” maana yake ni kuwa na uzoefu mkubwa wa maisha. — 2 alama

(c)
(i) huzuni
(ii) kutoka
(iii) dogo
— 3 alama

(d)
(i) rafiki — mwandani
(ii) haraka — upesi
— 2 alama

(e) Mfano: “Ni bora kusoma mapema kuliko kusubiri siku ya mtihani.” — 1 alama

5. 

(a)
Mtoto — nomino.
Yule — kiwakilishi/kiashiria.
Anasoma — kitenzi.
Vizuri — kielezi.
Sana — kielezi.
— 2 alama

(b)
(i) jani — majani
(ii) mtoto — watoto
(iii) ua — maua
— 3 alama

(c)
(i) magari — gari
(ii) vitabu — kitabu
(iii) meno — jino
— 3 alama

(d) “Yule ni mwalimu ambaye anafundisha Kiswahili.” — 1 alama

(e) “Wanafunzi wote wamefika shuleni.” — 1 alama

SEHEMU C: FASIHI

6. 

(a) Fasihi ni sanaa ya kutumia lugha kwa ubunifu ili kueleza, kuelimisha, kuburudisha au kukosoa jamii. — 2 alama

(b)
(i) Hadithi
(ii) Methali
(iii) Vitendawili
(iv) Nyimbo
(v) Ngonjera
— 2 alama

(c) Tofauti mbili:
(i) Fasihi simulizi hupitishwa kwa njia ya mdomo, wakati fasihi andishi huhifadhiwa kwa maandishi.
(ii) Fasihi simulizi inaweza kubadilika wakati wa uwasilishaji, wakati fasihi andishi huwa katika maandishi yaliyohifadhiwa.
— 2 alama

(d) Dhima tatu:
(i) Kuelimisha jamii.
(ii) Kuburudisha.
(iii) Kukosoa maovu.
(iv) Kuhifadhi utamaduni.
(v) Kuonya na kuhamasisha jamii.
— 3 alama

7. 

(a) Tamathali za semi ni matumizi ya maneno kwa namna maalumu ili kuongeza uzito, uzuri au maana katika mawasiliano. — 2 alama

(b) Any four:
(i) Tashibiha
(ii) Sitiari
(iii) Tashihisi
(iv) Takriri
(v) Kinaya
(vi) Mubalagha
— 4 alama

(c) Tashibiha ni kulinganisha vitu viwili kwa kutumia maneno kama “kama”, “mithili ya” au “sawa na”.
Mfano: “Asha ni mwepesi kama swala.” — 2 alama

(d) Sitiari ni kulinganisha vitu bila kutumia maneno ya kulinganisha.
Mfano: “Juma ni simba vitani.” — 1 alama

(e) Takriri ni kurudia neno au kifungu cha maneno ili kusisitiza ujumbe. — 1 alama

8. 

(a) Mtu asiyesikiliza ushauri wa mwenye mamlaka au mwenye uzoefu anaweza kupata madhara. — 2 alama

(b) Ushirikiano huleta nguvu na mafanikio, wakati kutengana hudhoofisha jamii. — 2 alama

(c) Mzazi anayemzuia mtoto kuonywa au kukosolewa anaweza baadaye kupata madhara kutokana na tabia ya mtoto. — 2 alama

(d) Mafanikio makubwa hujengwa hatua kwa hatua kwa juhudi ndogo ndogo. — 2 alama

(e) Methali hufundisha na kuonya jamii kuhusu maisha na maadili. — 2 alama

SEHEMU D: UANDISHI

9. Insha: “Umuhimu wa Teknolojia ya Habari na Mawasiliano katika Elimu.”

Vipengele vya kuzingatia:
(i) Utangulizi unaohusiana na mada. — 2 alama
(ii) Hoja sahihi na zenye mantiki. — 3 alama
(iii) Mifano inayohusiana na mada. — 2 alama
(iv) Mtiririko mzuri wa mawazo. — 1 alama
(v) Sarufi, msamiati na tahajia. — 1 alama
(vi) Hitimisho. — 1 alama

Jumla: 10 alama

SEHEMU E: UANDISHI WA KAZI MAALUM

10. Barua rasmi — 10 alama

Vipengele:
(i) Anwani ya mwandishi. — 1
(ii) Tarehe. — 1
(iii) Anwani ya mwandikiwa. — 1
(iv) Kichwa cha habari. — 1
(v) Utangulizi. — 1
(vi) Matatizo matatu yanayoelezwa vizuri. — 2
(vii) Mapendekezo ya suluhisho. — 1
(viii) Hitimisho na sahihi. — 1
(ix) Lugha sahihi na yenye heshima. — 1

Jumla: 10 alama

11. Hotuba — 10 alama

Vipengele:
(i) Anwani/kichwa. — 1
(ii) Salamu na utambulisho. — 2
(iii) Utangulizi wa mada. — 1
(iv) Hoja kuu kuhusu kusoma kwa bidii. — 3
(v) Mifano/ushawishi unaofaa. — 1
(vi) Hitimisho. — 1
(vii) Matumizi sahihi ya lugha. — 1

Jumla: 10 alama

12. Tangazo — 10 alama

Vipengele:
(i) Kichwa cha tangazo. — 1
(ii) Tarehe/siku. — 1
(iii) Muda. — 1
(iv) Mahali. — 1
(v) Lengo la usafi. — 2
(vi) Vifaa vinavyohitajika. — 2
(vii) Lugha fupi, wazi na sahihi. — 2

UUNDAJI WA MANENO- MASWALI YA UMAHIRI PAMOJA NA MAJIBU YAKE | KIDATO CHA NNE

Uundaji wa Maneno – Kiswahili Kidato cha Nne

Haya ni maswali 15 ya umahiri (Competence-Based Questions) pamoja na majibu yake.

1. Eleza maana ya uundaji wa maneno na taja njia nne zinazotumika kuunda maneno katika Kiswahili.

Jibu: Uundaji wa maneno ni mchakato wa kupata maneno mapya katika lugha kwa kutumia mbinu mbalimbali. Njia hizo ni: i. Unyambulishaji
ii. Uambishaji
iii. Urudufishaji
iv. Ukopaji

2. Mwanafunzi alikutana na maneno “mchezaji, mpishi na mwandishi”. Eleza jinsi maneno hayo yalivyoundwa.

Jibu: Maneno hayo yameundwa kwa unyambulishaji ambapo mzizi wa neno huongezewa viambishi ili kupata neno lenye maana mpya. “Mchezaji” limetokana na cheza, “mpishi” limetokana na pika, na “mwandishi” limetokana na andika.

3. Tofautisha kati ya unyambulishaji na uambishaji kwa kutoa mifano miwili kwa kila moja.

Jibu: Unyambulishaji ni mchakato wa kuongeza viambishi kwenye mzizi ili kubadili maana au aina ya neno, kwa mfano soma → msomaji na cheza → mchezaji. Uambishaji ni kuongeza viambishi kwenye neno ili kuonyesha mambo kama nafsi, wakati, hali au ukanushi, kwa mfano anasoma na hatusomi.

4. Chunguza sentensi ifuatayo: “Wakulima walilima mashambani kwa bidii.” Eleza maneno mawili yaliyoundwa kwa kuongeza viambishi.

Jibu: Neno wakulima limeundwa kutokana na kulima kwa kuongeza kiambishi wa- kinachoonyesha wingi wa watu. Neno walilima limeundwa kwa kuongeza viambishi wa- na -li- kwenye mzizi lim, ambapo wa- huonyesha nafsi ya tatu wingi na -li- huonyesha wakati uliopita.

5. Eleza jinsi urudufishaji unavyoweza kutumika katika uundaji wa maneno. Toa mifano mitatu.

Jibu: Urudufishaji ni kurudia neno au sehemu ya neno ili kuunda neno lenye maana maalumu. Mifano ni polepole, harakaharaka na kidogokidogo.

6. Maneno yafuatayo yametokana na lugha nyingine: “shule, meza, safari na kitabu”. Eleza njia iliyotumika kuyaingiza katika Kiswahili.

Jibu: Maneno hayo yamepatikana kwa njia ya ukopaji. Kiswahili hukopa maneno kutoka lugha nyingine kutokana na mwingiliano wa jamii, biashara, elimu, dini na shughuli nyingine. Maneno hayo yamebadilishwa au kutumika kulingana na mfumo wa Kiswahili.

7. Jamii imeanza kutumia neno “kompyuta” kutokana na maendeleo ya teknolojia. Eleza umuhimu wa ukopaji katika kukuza msamiati wa Kiswahili.

Jibu: Ukopaji huwezesha Kiswahili kupata maneno mapya yanayohusiana na teknolojia, sayansi, biashara na nyanja nyingine. Pia husaidia lugha kukabiliana na maendeleo ya jamii na kuongeza msamiati unaohitajika katika mawasiliano.

8. Unda maneno mawili mapya kutokana na kila mzizi ufuatao: “som”, “chez” na “andik”.

Jibu: Kutokana na mzizi som tunapata msomaji na somesha. Kutokana na chez tunapata mchezaji na mchezo. Kutokana na andik tunapata mwandishi na andika.

9. Eleza maana ya kutohoa maneno na toa mifano mitatu ya maneno yaliyotoholewa katika Kiswahili.

Jibu: Kutohoa ni kubadilisha neno kutoka lugha nyingine ili liendane na matamshi na mfumo wa Kiswahili. Mifano ni shule, meza na kompyuta.

10. Mwalimu aliwaambia wanafunzi watengeneze maneno kutokana na neno “soma”. Taja maneno manne yanayoweza kupatikana.

Jibu: Maneno yanayoweza kupatikana ni msomaji, usomaji, somesha na kusoma.

11. Eleza namna ambavyo viambishi vinaweza kusaidia kubadili maana ya neno.

Jibu: Viambishi vinapoongezwa kwenye mzizi vinaweza kubadili maana au matumizi ya neno. Kwa mfano, mzizi lim unaweza kutoa kulima, mkulima, kilimo, limisha na limwa. Hivyo, viambishi husaidia kuunda maneno yenye maana na matumizi tofauti.

12. Tunga sentensi zinazoonyesha matumizi ya maneno yaliyoundwa kutokana na mzizi “chez”.

Jibu:
i. Mchezaji wetu alifunga bao la ushindi.
ii. Watoto walifanya mchezo uwanjani.
iii. Mwalimu aliwaambia watoto kucheza kwa utaratibu.

13. Kwa nini lugha huhitaji kuendelea kuunda maneno mapya?

Jibu: Lugha huhitaji kuunda maneno mapya ili kukidhi mahitaji mapya ya jamii. Maendeleo katika sayansi, teknolojia, elimu, uchumi na utamaduni huleta dhana mpya zinazohitaji majina. Uundaji wa maneno pia husaidia lugha kukua na kuwa na uwezo wa kueleza mambo mbalimbali.

14. Mwanafunzi amesema kuwa neno “mwalimu” limetokana na mzizi “lim”. Je, kauli hii ni sahihi? Eleza.

Jibu: Kauli hiyo si sahihi. Neno mwalimu linahusiana na mzizi alim kutoka katika kitenzi alima, na limeundwa kwa mchakato wa unyambulishaji. Hivyo, si sahihi kulichanganua moja kwa moja kama lim → mwalimu bila kuzingatia muundo wake.

15. Shule yako imeanzisha somo la teknolojia na wanafunzi wameanza kutumia maneno mengi mapya. Eleza njia tatu ambazo Kiswahili kinaweza kutumia kupata msamiati wa teknolojia.

Jibu: Kiswahili kinaweza kupata msamiati wa teknolojia kwa ukopaji, ambapo maneno kutoka lugha nyingine huchukuliwa na kutoholewa; kwa unyambulishaji, ambapo maneno mapya huundwa kwa kutumia mizizi na viambishi vya Kiswahili; na kwa utohoaji/ubunifu wa istilahi, ambapo wataalamu huunda maneno yanayoeleza dhana mpya kwa kutumia rasilimali za Kiswahili.