JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA
MTIHANI WA KUMALIZA ELIM
U YA SEKONDARI
KISWAHILI
KIDATO CHA NNE
MUDA: SAA 3 MWAKA: 2026
MAELEKEZO
1. Karatasi hii ina sehemu A, B, C, D na E.
2. Jibu maswali yote katika sehemu A, B, C na D.
3. Katika sehemu E, jibu maswali mawili (2) tu.
4. Andika majibu yako kwa usahihi na kwa ufasaha.
5. Zingatia kanuni za sarufi, matumizi ya lugha na uandishi.
SEHEMU A: UFAHAMU
Jibu maswali yote.
1. Soma kifungu hiki kisha jibu maswali yanayofuata.
Elimu ni msingi muhimu wa maendeleo ya mtu binafsi na jamii kwa ujumla. Mtu mwenye elimu hupata maarifa na ujuzi unaomwezesha kukabiliana na changamoto mbalimbali za maisha. Elimu pia humsaidia mtu kuelewa haki na wajibu wake katika jamii. Hata hivyo, kupata elimu pekee hakutoshi ikiwa elimu hiyo haitatumika vizuri katika kuboresha maisha ya mtu na jamii.
(a) Eleza maana ya elimu kwa mujibu wa kifungu.
(b) Taja faida mbili za elimu zilizotajwa katika kifungu.
(c) Kwa nini elimu pekee haitoshi?
(d) Pendekeza njia mbili ambazo elimu inaweza kutumika katika maendeleo ya jamii.
(e) Toa kichwa mwafaka cha kifungu hiki.
(10 alama)
2. Soma kifungu hiki kisha jibu maswali.
Uhifadhi wa mazingira ni jukumu la kila mwanajamii. Mazingira yanapoharibiwa, maisha ya binadamu, wanyama na mimea huathirika. Ukataji wa miti bila kupanda mingine, uchomaji wa misitu, utupaji wa taka ovyo na uchafuzi wa vyanzo vya maji ni baadhi ya vitendo vinavyoharibu mazingira. Ili kulinda mazingira, jamii inapaswa kupanda miti, kutunza vyanzo vya maji, kutumia taka kwa njia salama na kutoa elimu kuhusu umuhimu wa mazingira.
(a) Taja vitendo vitatu vinavyoharibu mazingira.
(b) Eleza madhara mawili ya uharibifu wa mazingira.
(c) Taja njia tatu za kuhifadhi mazingira.
(d) Kwa nini uhifadhi wa mazingira ni jukumu la kila mwanajamii?
(e) Andika ujumbe mkuu wa kifungu.
(10 alama)
SEHEMU B: SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA
Jibu maswali yote.
3.
(a) Taja aina mbili za nomino na toa mfano mmoja kwa kila aina.
(b) Bainisha viambishi katika neno “waliosoma”.
(c) Andika sentensi ifuatayo katika hali ya kukanusha:
“Wanafunzi wanasoma vitabu.”
(d) Badilisha sentensi ifuatayo iwe katika wakati ujao:
“Mwalimu anafundisha wanafunzi.”
(e) Tunga sentensi moja yenye kivumishi.
(10 alama)
4.
(a) Eleza maana ya methali: “Haraka haraka haina baraka.”
(b) Taja maana ya nahau “kula chumvi nyingi”.
(c) Andika kinyume cha maneno yafuatayo:
(i) furaha
(ii) kuingia
(iii) kubwa
(d) Toa visawe vya maneno:
(i) rafiki
(ii) haraka
(e) Tunga sentensi ukitumia neno “bora” kwa usahihi.
(10 alama)
5.
(a) Tambua aina ya maneno yaliyopigiwa mstari katika sentensi:
“Mtoto yule anasoma vizuri sana.”
(b) Andika wingi wa maneno:
(i) jani
(ii) mtoto
(iii) ua
(c) Andika umoja wa:
(i) magari
(ii) vitabu
(iii) meno
(d) Unganisha sentensi hizi kwa kutumia “ambaye”:
“Yule ni mwalimu. Mwalimu anafundisha Kiswahili.”
(e) Sahihisha sentensi:
“Wanafunzi wote amefika shuleni.”
(10 alama)
SEHEMU C: FASIHI
6.
(a) Fasihi ni nini?
(b) Taja tanzu mbili za fasihi simulizi.
(c) Eleza tofauti mbili kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi.
(d) Taja dhima tatu za fasihi katika jamii.
(10 alama)
7.
(a) Eleza maana ya tamathali ya semi.
(b) Taja tamathali nne za semi.
(c) Eleza maana ya tashibiha na toa mfano.
(d) Eleza maana ya sitiari na toa mfano.
(e) Eleza maana ya takriri.
(10 alama)
8.
Soma methali zifuatazo kisha jibu maswali:
(i) Asiyesikia la mkuu huvunjika guu.
(ii) Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.
(iii) Mchelea mwana kulia hulia yeye.
(iv) Haba na haba hujaza kibaba.
(a) Eleza maana ya methali (i).
(b) Eleza maana ya methali (ii).
(c) Eleza maana ya methali (iii).
(d) Eleza maana ya methali (iv).
(e) Taja umuhimu mmoja wa methali katika jamii.
(10 alama)
SEHEMU D: UANDISHI
9. Andika insha isiyopungua maneno 250 kuhusu mada:
“Umuhimu wa Teknolojia ya Habari na Mawasiliano katika Elimu.”
(10 alama)
SEHEMU E: UANDISHI WA KAZI MAALUM
Jibu maswali mawili (2) tu.
10. Wewe ni mwanafunzi wa Kidato cha Nne. Andika barua rasmi kwa Mkuu wa Shule ukieleza matatizo matatu yanayowakabili wanafunzi shuleni.
KISWAHILI KIDATO CHA NNE
CSEE/NECTA-STYLE PRACTICE EXAMINATION
MWONGOZO WA USAHIHISHAJI
SEHEMU A: UFAHAMU
1.
(a) Elimu ni mchakato wa kupata maarifa, ujuzi na uwezo unaomwezesha mtu kukabiliana na maisha. — 2 alama
(b) Faida mbili:
(i) Hutoa maarifa na ujuzi.
(ii) Humsaidia mtu kukabiliana na changamoto za maisha.
(iii) Humsaidia mtu kuelewa haki na wajibu wake.
— 2 alama
(c) Kwa sababu elimu inapaswa kutumiwa katika kuboresha maisha ya mtu na jamii. — 2 alama
(d) Njia mbili:
(i) Kutumia maarifa kutatua matatizo ya jamii.
(ii) Kutumia ujuzi kuanzisha shughuli za maendeleo.
(iii) Kuelimisha wengine.
— 2 alama
(e) Kichwa mwafaka: “Umuhimu wa Elimu” au jibu lingine lenye maana sawa. — 2 alama
2.
(a) Vitendo vitatu:
(i) Ukataji wa miti ovyo.
(ii) Uchomaji wa misitu.
(iii) Utupaji wa taka ovyo.
(iv) Uchafuzi wa vyanzo vya maji.
— 3 alama
(b) Madhara mawili:
(i) Kuharibika kwa vyanzo vya maji.
(ii) Kupungua kwa misitu.
(iii) Kuongezeka kwa magonjwa.
(iv) Kupotea kwa makazi ya wanyama.
— 2 alama
(c) Njia tatu:
(i) Kupanda miti.
(ii) Kutunza vyanzo vya maji.
(iii) Kutupa taka katika maeneo maalumu.
(iv) Kutoa elimu ya mazingira.
— 3 alama
(d) Kwa sababu kila mwanajamii hutegemea mazingira kwa maisha yake. — 1 alama
(e) Ujumbe mkuu: Jamii inapaswa kushirikiana katika kuhifadhi mazingira. — 1 alama
SEHEMU B: SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA
3.
(a)
Nomino za kawaida — mfano: mtoto.
Nomino za pekee — mfano: Tanzania.
Nomino za jamii — mfano: kundi.
Nomino za dhahania — mfano: upendo.
Alama 2.
(b)
wa- = kiambishi cha nafsi/wakati kulingana na uchanganuzi
-li- = wakati uliopita
-o- = kiambishi cha urejeshi
-som- = mzizi
-a = kiishio
— 2 alama
(c) “Wanafunzi hawasomi vitabu.” — 2 alama
(d) “Mwalimu atawafundisha wanafunzi.” — 2 alama
(e) Mfano: “Mwanafunzi hodari amefaulu mtihani.” — 2 alama
4.
(a) Methali hii ina maana kuwa kufanya mambo kwa pupa au bila kufikiri kunaweza kusababisha madhara. — 2 alama
(b) “Kula chumvi nyingi” maana yake ni kuwa na uzoefu mkubwa wa maisha. — 2 alama
(c)
(i) huzuni
(ii) kutoka
(iii) dogo
— 3 alama
(d)
(i) rafiki — mwandani
(ii) haraka — upesi
— 2 alama
(e) Mfano: “Ni bora kusoma mapema kuliko kusubiri siku ya mtihani.” — 1 alama
5.
(a)
Mtoto — nomino.
Yule — kiwakilishi/kiashiria.
Anasoma — kitenzi.
Vizuri — kielezi.
Sana — kielezi.
— 2 alama
(b)
(i) jani — majani
(ii) mtoto — watoto
(iii) ua — maua
— 3 alama
(c)
(i) magari — gari
(ii) vitabu — kitabu
(iii) meno — jino
— 3 alama
(d) “Yule ni mwalimu ambaye anafundisha Kiswahili.” — 1 alama
(e) “Wanafunzi wote wamefika shuleni.” — 1 alama
SEHEMU C: FASIHI
6.
(a) Fasihi ni sanaa ya kutumia lugha kwa ubunifu ili kueleza, kuelimisha, kuburudisha au kukosoa jamii. — 2 alama
(b)
(i) Hadithi
(ii) Methali
(iii) Vitendawili
(iv) Nyimbo
(v) Ngonjera
— 2 alama
(c) Tofauti mbili:
(i) Fasihi simulizi hupitishwa kwa njia ya mdomo, wakati fasihi andishi huhifadhiwa kwa maandishi.
(ii) Fasihi simulizi inaweza kubadilika wakati wa uwasilishaji, wakati fasihi andishi huwa katika maandishi yaliyohifadhiwa.
— 2 alama
(d) Dhima tatu:
(i) Kuelimisha jamii.
(ii) Kuburudisha.
(iii) Kukosoa maovu.
(iv) Kuhifadhi utamaduni.
(v) Kuonya na kuhamasisha jamii.
— 3 alama
7.
(a) Tamathali za semi ni matumizi ya maneno kwa namna maalumu ili kuongeza uzito, uzuri au maana katika mawasiliano. — 2 alama
(b) Any four:
(i) Tashibiha
(ii) Sitiari
(iii) Tashihisi
(iv) Takriri
(v) Kinaya
(vi) Mubalagha
— 4 alama
(c) Tashibiha ni kulinganisha vitu viwili kwa kutumia maneno kama “kama”, “mithili ya” au “sawa na”.
Mfano: “Asha ni mwepesi kama swala.” — 2 alama
(d) Sitiari ni kulinganisha vitu bila kutumia maneno ya kulinganisha.
Mfano: “Juma ni simba vitani.” — 1 alama
(e) Takriri ni kurudia neno au kifungu cha maneno ili kusisitiza ujumbe. — 1 alama
8.
(a) Mtu asiyesikiliza ushauri wa mwenye mamlaka au mwenye uzoefu anaweza kupata madhara. — 2 alama
(b) Ushirikiano huleta nguvu na mafanikio, wakati kutengana hudhoofisha jamii. — 2 alama
(c) Mzazi anayemzuia mtoto kuonywa au kukosolewa anaweza baadaye kupata madhara kutokana na tabia ya mtoto. — 2 alama
(d) Mafanikio makubwa hujengwa hatua kwa hatua kwa juhudi ndogo ndogo. — 2 alama
(e) Methali hufundisha na kuonya jamii kuhusu maisha na maadili. — 2 alama
SEHEMU D: UANDISHI
9. Insha: “Umuhimu wa Teknolojia ya Habari na Mawasiliano katika Elimu.”
Vipengele vya kuzingatia:
(i) Utangulizi unaohusiana na mada. — 2 alama
(ii) Hoja sahihi na zenye mantiki. — 3 alama
(iii) Mifano inayohusiana na mada. — 2 alama
(iv) Mtiririko mzuri wa mawazo. — 1 alama
(v) Sarufi, msamiati na tahajia. — 1 alama
(vi) Hitimisho. — 1 alama
Jumla: 10 alama
SEHEMU E: UANDISHI WA KAZI MAALUM
10. Barua rasmi — 10 alama
Vipengele:
(i) Anwani ya mwandishi. — 1
(ii) Tarehe. — 1
(iii) Anwani ya mwandikiwa. — 1
(iv) Kichwa cha habari. — 1
(v) Utangulizi. — 1
(vi) Matatizo matatu yanayoelezwa vizuri. — 2
(vii) Mapendekezo ya suluhisho. — 1
(viii) Hitimisho na sahihi. — 1
(ix) Lugha sahihi na yenye heshima. — 1
Jumla: 10 alama
11. Hotuba — 10 alama
Vipengele:
(i) Anwani/kichwa. — 1
(ii) Salamu na utambulisho. — 2
(iii) Utangulizi wa mada. — 1
(iv) Hoja kuu kuhusu kusoma kwa bidii. — 3
(v) Mifano/ushawishi unaofaa. — 1
(vi) Hitimisho. — 1
(vii) Matumizi sahihi ya lugha. — 1
Jumla: 10 alama
12. Tangazo — 10 alama
Vipengele:
(i) Kichwa cha tangazo. — 1
(ii) Tarehe/siku. — 1
(iii) Muda. — 1
(iv) Mahali. — 1
(v) Lengo la usafi. — 2
(vi) Vifaa vinavyohitajika. — 2
(vii) Lugha fupi, wazi na sahihi. — 2
