UUNDAJI WA MANENO- MASWALI YA UMAHIRI PAMOJA NA MAJIBU YAKE | KIDATO CHA NNE

Uundaji wa Maneno – Kiswahili Kidato cha Nne

Haya ni maswali 15 ya umahiri (Competence-Based Questions) pamoja na majibu yake.

1. Eleza maana ya uundaji wa maneno na taja njia nne zinazotumika kuunda maneno katika Kiswahili.

Jibu: Uundaji wa maneno ni mchakato wa kupata maneno mapya katika lugha kwa kutumia mbinu mbalimbali. Njia hizo ni: i. Unyambulishaji
ii. Uambishaji
iii. Urudufishaji
iv. Ukopaji

2. Mwanafunzi alikutana na maneno “mchezaji, mpishi na mwandishi”. Eleza jinsi maneno hayo yalivyoundwa.

Jibu: Maneno hayo yameundwa kwa unyambulishaji ambapo mzizi wa neno huongezewa viambishi ili kupata neno lenye maana mpya. “Mchezaji” limetokana na cheza, “mpishi” limetokana na pika, na “mwandishi” limetokana na andika.

3. Tofautisha kati ya unyambulishaji na uambishaji kwa kutoa mifano miwili kwa kila moja.

Jibu: Unyambulishaji ni mchakato wa kuongeza viambishi kwenye mzizi ili kubadili maana au aina ya neno, kwa mfano soma → msomaji na cheza → mchezaji. Uambishaji ni kuongeza viambishi kwenye neno ili kuonyesha mambo kama nafsi, wakati, hali au ukanushi, kwa mfano anasoma na hatusomi.

4. Chunguza sentensi ifuatayo: “Wakulima walilima mashambani kwa bidii.” Eleza maneno mawili yaliyoundwa kwa kuongeza viambishi.

Jibu: Neno wakulima limeundwa kutokana na kulima kwa kuongeza kiambishi wa- kinachoonyesha wingi wa watu. Neno walilima limeundwa kwa kuongeza viambishi wa- na -li- kwenye mzizi lim, ambapo wa- huonyesha nafsi ya tatu wingi na -li- huonyesha wakati uliopita.

5. Eleza jinsi urudufishaji unavyoweza kutumika katika uundaji wa maneno. Toa mifano mitatu.

Jibu: Urudufishaji ni kurudia neno au sehemu ya neno ili kuunda neno lenye maana maalumu. Mifano ni polepole, harakaharaka na kidogokidogo.

6. Maneno yafuatayo yametokana na lugha nyingine: “shule, meza, safari na kitabu”. Eleza njia iliyotumika kuyaingiza katika Kiswahili.

Jibu: Maneno hayo yamepatikana kwa njia ya ukopaji. Kiswahili hukopa maneno kutoka lugha nyingine kutokana na mwingiliano wa jamii, biashara, elimu, dini na shughuli nyingine. Maneno hayo yamebadilishwa au kutumika kulingana na mfumo wa Kiswahili.

7. Jamii imeanza kutumia neno “kompyuta” kutokana na maendeleo ya teknolojia. Eleza umuhimu wa ukopaji katika kukuza msamiati wa Kiswahili.

Jibu: Ukopaji huwezesha Kiswahili kupata maneno mapya yanayohusiana na teknolojia, sayansi, biashara na nyanja nyingine. Pia husaidia lugha kukabiliana na maendeleo ya jamii na kuongeza msamiati unaohitajika katika mawasiliano.

8. Unda maneno mawili mapya kutokana na kila mzizi ufuatao: “som”, “chez” na “andik”.

Jibu: Kutokana na mzizi som tunapata msomaji na somesha. Kutokana na chez tunapata mchezaji na mchezo. Kutokana na andik tunapata mwandishi na andika.

9. Eleza maana ya kutohoa maneno na toa mifano mitatu ya maneno yaliyotoholewa katika Kiswahili.

Jibu: Kutohoa ni kubadilisha neno kutoka lugha nyingine ili liendane na matamshi na mfumo wa Kiswahili. Mifano ni shule, meza na kompyuta.

10. Mwalimu aliwaambia wanafunzi watengeneze maneno kutokana na neno “soma”. Taja maneno manne yanayoweza kupatikana.

Jibu: Maneno yanayoweza kupatikana ni msomaji, usomaji, somesha na kusoma.

11. Eleza namna ambavyo viambishi vinaweza kusaidia kubadili maana ya neno.

Jibu: Viambishi vinapoongezwa kwenye mzizi vinaweza kubadili maana au matumizi ya neno. Kwa mfano, mzizi lim unaweza kutoa kulima, mkulima, kilimo, limisha na limwa. Hivyo, viambishi husaidia kuunda maneno yenye maana na matumizi tofauti.

12. Tunga sentensi zinazoonyesha matumizi ya maneno yaliyoundwa kutokana na mzizi “chez”.

Jibu:
i. Mchezaji wetu alifunga bao la ushindi.
ii. Watoto walifanya mchezo uwanjani.
iii. Mwalimu aliwaambia watoto kucheza kwa utaratibu.

13. Kwa nini lugha huhitaji kuendelea kuunda maneno mapya?

Jibu: Lugha huhitaji kuunda maneno mapya ili kukidhi mahitaji mapya ya jamii. Maendeleo katika sayansi, teknolojia, elimu, uchumi na utamaduni huleta dhana mpya zinazohitaji majina. Uundaji wa maneno pia husaidia lugha kukua na kuwa na uwezo wa kueleza mambo mbalimbali.

14. Mwanafunzi amesema kuwa neno “mwalimu” limetokana na mzizi “lim”. Je, kauli hii ni sahihi? Eleza.

Jibu: Kauli hiyo si sahihi. Neno mwalimu linahusiana na mzizi alim kutoka katika kitenzi alima, na limeundwa kwa mchakato wa unyambulishaji. Hivyo, si sahihi kulichanganua moja kwa moja kama lim → mwalimu bila kuzingatia muundo wake.

15. Shule yako imeanzisha somo la teknolojia na wanafunzi wameanza kutumia maneno mengi mapya. Eleza njia tatu ambazo Kiswahili kinaweza kutumia kupata msamiati wa teknolojia.

Jibu: Kiswahili kinaweza kupata msamiati wa teknolojia kwa ukopaji, ambapo maneno kutoka lugha nyingine huchukuliwa na kutoholewa; kwa unyambulishaji, ambapo maneno mapya huundwa kwa kutumia mizizi na viambishi vya Kiswahili; na kwa utohoaji/ubunifu wa istilahi, ambapo wataalamu huunda maneno yanayoeleza dhana mpya kwa kutumia rasilimali za Kiswahili.